La Sala de Amnistía o Indulto de la JEP determinó que el régimen de condicionalidad de los comparecientes que pertenecieron a las Farc-EP y forman parte de grupos étnicos debe interpretarse y aplicarse en consonancia con los mandatos constitucionales y legales sobre el pluralismo jurídico, étnico, cultural y nacional de la sociedad colombiana, así como con la autonomía de la Jurisdicción Especial Indígena.
Así lo estableció la magistratura en la resolución 408 de 2024, en la que se abstuvo de abrir un incidente de incumplimiento contra un compareciente sometido a esta Jurisdicción, tras considerar que el caso debía analizarse a partir de los usos y costumbres del Pueblo Wayúu, por ejemplo, en lo que se refiere al uso de armas controladas en sus ritos fúnebres tradicionales.
En 2019, la jurisdicción ordinaria inició un proceso contra el compareciente, después de que, al allanar su vivienda, se encontraran dos escopetas. Por este hallazgo, se le imputó el delito de fabricación, tráfico, porte o tenencia de armas de fuego, accesorios, partes o municiones. El firmante de paz fue integrante del Frente 59 de las Farc-EP.
Con el fin de adelantar un diálogo intercultural e interjurisdiccional con las autoridades tradicionales del Pueblo Wayúu, en abril de 2024, la magistrada Alexandra Sandoval Mantilla, de la Sala de Amnistía o Indulto (SAI), visitó el resguardo al que pertenece el compareciente, quien cumple una medida de aseguramiento domiciliaria, mientras continúa el trámite en la justicia ordinaria.
En aplicación del enfoque diferencial étnico de la JEP y de la debida articulación con la Jurisdicción Especial Indígena, la magistratura consultó con las autoridades tradicionales sobre varios aspectos clave. Se indagó, por ejemplo, sobre los mecanismos de coordinación con la jurisdicción ordinaria, las consideraciones del Pueblo Wayúu respecto al porte de armas, el comportamiento del firmante de paz en el resguardo y las circunstancias que rodearon los hechos.
Las autoridades del resguardo y el compareciente coincidieron en que el porte de armas en el Pueblo Wayúu posee un significado histórico y cultural particular, que se remonta a la época colonial, cuando los Wayúu resistieron la ocupación española en La Guajira, incluso, las armas se heredan por generaciones y también se utilizan en ritos fúnebres.
El compareciente y sus familiares relataron ante la JEP que, en días anteriores al allanamiento de su casa, su abuelo había fallecido y, como parte del rito fúnebre, le encargaron portar un arma. Las autoridades indígenas manifestaron a la Sala que no es extraño para su pueblo conservar armas como medio de protección física, espiritual y territorial.
Tras el proceso de verificación, la Sala consideró que las obligaciones que impone el Sistema Integral para la Paz no pueden evaluarse de la misma manera que en el caso de un compareciente sin pertenencia indígena Wayúu. “La situación [del compareciente] exige que sus compromisos con la justicia transicional se evalúen a la luz de los usos y costumbres de su pueblo, en articulación con la Jurisdicción Especial Indígena”, afirmó la sala.
El despacho de la magistrada Alexandra Sandoval Mantilla recabó investigaciones históricas y antropológicas sobre el Pueblo Wayúu, constatando el significado histórico y cultural de las armas adquiridas en el pasado por estas comunidades, así como su uso en ritos fúnebres. Además, la Sala no encontró evidencia de que el compareciente conservara las armas con fines delictivos o para atentar contra el orden constitucional y legal vigente.
Las autoridades indígenas Wayúu también confirmaron el buen comportamiento del compareciente durante su estancia en el resguardo.
Luego de este proceso, la Sala concluyó que no hay fundamento para abrir un incidente de verificación de incumplimiento de las obligaciones del régimen de condicionalidad, en particular de la de no reincidencia. Además, destacó que los principios de justicia restaurativa que prevalecen en el Sistema Normativo Wayúu coinciden con los principios de Justicia Transicional Restaurativa del Sistema Integral para la Paz.
La JEP está comprometida con garantizar seguridad jurídica a todos los comparecientes que son de su competencia. Ofrecer claridad sobre el estatus legal de los exintegrantes de las Farc-EP y la fuerza pública, y aplicar debidamente los enfoques diferenciales, implica tomar decisiones que aseguran su comparecencia ante la Jurisdicción para satisfacer los derechos de las víctimas, e implementar procesos de verificación diferenciales sobre el cumplimiento de sus obligaciones ante el Sistema Integral para la Paz.
Este comunicado tendrá una traducción oral en wayuunaiki, para que las autoridades y el pueblo wayuu conozcan la decisión en su idioma.
==
JEP shia ayaawataka sau sukuwaipa jaralüinjatüin aapanüin sa´akajee tü kojuyakalü anouttia akuwaipa jee müsüja´a olotele´eria nakuwaipa wayuu
Tü outkajaleekat ayaawatakat sau wanee achikuwaa kanüliain JEP süküjüin süchikuwa jamüinjatüin nakuwaipa naa amülialainnaka akuwaipa yalapü´ükana sa´akain tü jashie kanüliain Farc-EP sümaa joo wayuuinja´a naya shiasa´a joolu´u sulu´umüin nakuwaipa, tü nakuwaipakat ounüinjatü sünainjee tü pütchi yalakalü sulu´u tü karaloutta laülalaasükat constitución jee müsüja sünainjee tü pütchi atüjanakalü au sümaa kojuyain tü olotole´erikat wanee akuwaipa anasü, wayuwaa, anoulaa eekalü süpa´a tü mma´ kanüliain Colombia, ma´aka joo tü sümaa laülaain jee müsüja sümaa nayain aluwataain sünain jamüinjatüin sülotole´eria wanee akuwaipa saajüin tü pütchi kanüliain Jurisdicción Especial Indígena.
Müinjatü naajüin naa laülayuu olotole´erüliikana akuwaipa ashajünüsü sulu´u wanee karaloutta resolución 408, 2024 münüsü, yalasü joo süchikuwa türa pütchi ashawaletnakat nuulia chi anamialaakai, sükaja´a joo tü yalejeinjatüin olotoletnüin sünainjee nakuwaipa naa wayuukana, jamüsajaa paala sukuwaipa tü katkousu nalüjawaikat sünain alapajaa.
Wanaa sümaa juyakat 2019, tü wanee olotole´erütkat akuwaipa nojotkat kojutuin amüin nakuwaipa wayuu, kanainjanashi pütchi chi anamialaichikai natuma, süchikejee süsanüin tü nipia, süka joo tü süntünüin anain piamasü kopeeta. Sünainjee joo tia´, nia´ akumaika, nia´ eitajüika kopeeta sümaa sü´ü münüshi. Niaja´a joo münaka chii ejettaka sau tü karaloutta süpüla süsawajünüinjatüin tü aleewakat jee anajirawaa, yalajachija´a joo sa´aka tü kanüliakat Frente 59 Farc-EP.
Shi´ireeja´a joo eeweein wanee aashajawaa eere kojutajirawaain tü akuwaipa sünain jamüin sukuwaipa sünain olotole´eria wanee kasa namaa naa laülayuukana wayuu, wanaa nümaa chi kashi´ kanüliain abril no´u juya 2024, tü alotele´erütkat akuwaipa Alexandra Sandoval Mantilla, yalakalü sulu´u tü aashajaleekat Sala de Amnistía o Indulto (SAI), chejeejatü analain eere kepiapalain chi anamialaichikai, yalashija´a jimatüin atumawaa sulu´u nipia, süma´iru yalain süchajain jamüinjatüin sajattakat au sutuma tü olotole´erütkat sukuwaipa alijuna.
Süka joo shiyaawatüin sau sukuwaipa tü wayuwaakat tü kanüliain JEP sümaa su´unirünjatüin sükuwaipa olote´eria sünainjee nakuwaipa wayuu, naa olotole´eriikana akuwaipa yalashii nasaküin naa laülayuukana süchiiruwa akuwaipa kojuyasü. Asakünüshii sünain jamüin wanee aashajawaa sümaa tü olotole´erütkat nakuwaipa alijuna, jamalu´uluin namüin wayuu sukuwaipa tü ka´apülaakat, sümaa jamüin tü kottirawaakat eere kepiain nutuma chi ejettakai sau karaloutta süpüla eein tü anajirawaa sümaa jamüsüin ma´in sukuwaipa tü alatakat.
Naa laülayuukana süpa´a suumain wayuu jee müshija joo chií anamialaichikai wanaawasü tü pütchi natuma tü ka´apülaakat natuma wayuu kama´liirü nayaja´a ne´e ka´apülakana naa wayuukana sulu´u wayuuin naya, ounusu sünainjee wanaa sümaa nantüin naa palajanakana alijunairuwa, wanaa sümaa eejirain sünain nojuniraain saujee mma´kat yalaa wajiirü nama naa kanüliakana Español, jee müsia joo shi´yaasain apaalasü tü a´pülaakat süma´a joo sülü´üjünawalin sünain türa alapajaa.
Chi anamialaichikai süma´aleeja naa nüpüshikana aküjüshii oupalaa yala´ sulu´u türa JEP münakalü, wanee ka´i süpülapüna paala süsananüinjatüin tü nepiakat, anajaashi wanee nutuushi, jee müsüja joo sukuwaipa alapajaa, eesü alü´üjünüin wanee katkousü sünain. Yalashiijaa joo müin naa wayuu laülayuu sülü´ü joo türa outkajaleekat nojotsü oponojonüin amaa sümaa ka´apülain naya sulu´u tü nakuwaipa, eesü süchuntünüin sulu´u lapü jee müsüja joo shia kojutuinjana amünii sulu´u noummain.
Sünainjee joo tü shiyaawatünüin aun jamüsüin sukuwaipa tü alatakat, yalejee joo sulu´ujee tü outkajaleekat tü pütchi yalajatkalü joo asouttitnüin sulu´ujee türa Sistema Integral para la Paz nojotsü wanawainjatü wanee pütchi nümüin wanee ma´aka chira´ nojolüin wayuuin. “Nukuwaipa joolu´un [chi anamialaichikai] eeinjatü pütchi nümüin sulu´u nukuwaipa tü wayuwaakat, yalajatü aashajajiraanüin namaa naa yalashiikana sulu´u la Jurisdicción Especial Indígena” münüsü joo yala shia.
Eere joo joyotüin tü olotole´erütkat akuwaipa Alexandra Sandoval Mantilla sünta anairü süchikuwaa sulu´u karaloutta eeirüma´a süma´a süma süshajushin nachikuwa wayuukana, anoujunusü sümaa kama´alüirüin sümaa ka´apülain naya eeirü süma´a nojotsü joolojotüin, ma´aka eein shia natuma sünain tü alapajaa. Jee müsüja´a joo shia, nojotsü antünüin kama´anain katkotsü süpüla na´inrüinjatü wanee malaa nojotkalü achekünüin tü münakalü sulu´u tü karaloutta kanüliain constitución. Naajüin joo naa laülayuukana anamiasü nukuwaipa chi anamialaichikai yalaiwaja´a joo nia na´aka.
Süchikejee joo müin akuwaipa atumawaa, yala joo eere türa oukajaleekat nojottaasü kasain eein joo tü alatüin mojukalü akuwaipa süpüla eeinjatüin wanee pütchi süchiiruwa münüsü süpüla kasalajanainjatüin, nojotsü wanee malaa alatüin. Jee müsia joo shia, yalasü aashajanüin süchikuwa tü olotole´eria natumaa wayuu sulu´u nakuwaipa kanüliain joolu´u Sistema Normativo Wayuu wanaawajiraasü sülotole´eria sümaa tü Justicia Transicional Restaurativa del Sistema Integral para la Paz münakalü shiaja´ wanee nakumalaa alijuna laülayuu süpüla eein tü anamiajiraakat akuwaipaa.
Tü joo kanüliain JEP yalasü jülüjüin sa´in sümaa uleinjatüin nakuwaipa napushuwa´a naa amülialainnakana süka tü shiain kajapulu´uin nakuwaipa. Shia lotokolu atuma nachikuwaa sümaa ulein nakuwaipa naa yalajanakana paala sa´aka tü Farc-EP münapü´ükalü jee müshiija´a naa surulatpü´ükana, wuitayaapü´ükana ashe´in, ounüsü sukuwaipa wanee aashajawaa sünainjee akuwaipaa ka´akakana naya, eesü türa pütchi ajapulu´ujaka naya süka jo´o anamialainnapain noupala naa olotole´erüliikana akuwaipa süpüla natüjünanüinjanain au waneepia natuma naa alatakalü kasachiki amüin natuma, yalasüja´a joo akumajünüin süchikuwa jamüinjatüin sütüjaaya sau müinka na´inrülejee tü a´innüinjatükat natuma meeria´ayan namakalü amüin yala jo´o sulu´u türa kanüliain Sistema Integral para la Paz.
Pütchikat tü alatitnüinjatü sulu´u nanüiki aashajanakat wayuunaiki münakalü, süpüla naapüinjatüin sulu´u nanüiki naa laülayuukana jee müshiija´a naa wanee wayuukana